যজুর্বেদ ৩/১

ऋषि | देवता | छन्द | स्वर

তত্র সমিধেত্যস্য প্রথমমন্ত্রস্যাঙ্গিরস ঋষিঃ । অগ্নির্দেবতা । গায়ত্রী ছন্দঃ । ষড্জঃ স্বরঃ ॥

স॒মিধা॒গ্নিং দু॑বস্যত ঘৃ॒তৈর্বো॑ধয়॒তাতি॑থিম্ ।

আऽস্মি॑ন্ হ॒ব্যা জু॑হোতন ॥ ১ ॥

পদার্থঃ- হে বিদ্বান্গণ! তোমরা (সমিধা) যে সব ইন্ধন দ্বারা ভাল প্রকার প্রকাশ হইতে পারে সেই সব কাষ্ঠ ঘৃতাদি দ্বারা (অগ্নিম্) ভৌতিক অগ্নিকে (বোধয়ত) উদ্দীপন অর্থাৎ প্রকাশিত কর তথা যেমন (অতিথিম্) অতিথিকে অর্থাৎ যাহার আসা-যাওয়ার অথবা নিবাসের কোনও দিন নিশ্চিত নহে সেই সন্ন্যাসীর সেবন কর, সেইরূপ অগ্নির (দুবস্যত) সেবন কর এবং (অস্মিন্) এই অগ্নিতে (হব্যা) সুগন্ধ কস্তুরী কেশরাদি, মিষ্ট গুড়, শক্করাদি, পুষ্ট ঘৃত, দুগ্ধাদি, রোগনাশক সোমলতা অর্থাৎ গুলঞ্চাদি ওষধি, এই চারি প্রকারের শাকল্যদিয়া (আজুহোতন) ভাল প্রকার হবন কর ॥ ১ ॥

ভাবার্থঃ- এই মন্ত্রে বাচক লুপ্তোপমালংকার আছে । যেমন গৃহস্থ মনুষ্য আসন, অন্ন, জল, বস্ত্র এবং প্রিয়বচনাদি দ্বারা উত্তম গুণযুক্ত সন্ন্যাসী ইত্যাদির সেবন করেন সেইরূপই বিদ্বান্দিগের যথাযোগ্য ইন্ধন, ঘৃত, জলাদি দ্বারা অগ্নি প্রজ্জ্বলিত করিয়া বায়ু, বর্ষাজলের শুদ্ধি অথবা যানবাহনাদির রচনা নিত্য করা উচিত ॥ ১ ॥

अन्वय:

(समिधा) सम्यगिध्यते प्रदीप्यते यया तया। अत्र सम्पूर्वादिन्धेः कृतो बहुलम् [अष्टा०वा०३.३.११३] इति करणे क्विप्। (अग्निम्) भौतिकम् (दुवस्यत) सेवध्वम् (घृतैः) शोधितैः सुगन्ध्यादियुक्तैर्घृतादिभिर्यानेषु जलवाष्पादिभिर्वा। घृतमित्युदकनामसु पठितम्। (निघं०१.१२) अत्र बहुवचनमनेकसाधनद्योतनार्थम्। (बोधयत) उद्दीपयत (अतिथिम्) अविद्यमाना तिथिर्यस्य तम् (आ) समन्तात् (अस्मिन्) अग्नौ (हव्या) दातुमत्तुमादातुमर्हाणि वस्तूनि। अत्र शेश्छन्दसि बहुलम् [अष्टा०६.१.६८] इति लोपः। (जुहोतन) प्रक्षिपत। अत्र हुधातोर्लोटि मध्यमबहुवचने। तप्तनप् इति तनबादेशः। अयं मन्त्रः (शत०६.८.१.६) व्याख्यातः ॥१॥

पदार्थान्वयभाषाः -हे विद्वांसो यूयं समिधा घृतैरग्निं बोधयत, तमतिथिमिव दुवस्यत। अस्मिन् हव्या होतव्यानि द्रव्याण्याजुहोतन प्रक्षिपत ॥१॥

भावार्थभाषाः -अत्र वाचकलुप्तोपमालङ्कारः। यथा गृहस्था मनुष्या आसनान्नजलवस्त्रप्रियवचनादिभिरुत्तमगुणमतिथिं सेवन्ते, तथैव विद्वद्भिर्यज्ञवेदीकलायन्त्रयानेष्वग्निं स्थापयित्वा यथायोग्यैरिन्धनाज्यजलादिभिः प्रदीप्य वायुवृष्टिजलशुद्धियानोपकाराश्च नित्यं कार्या इति ॥१॥